MIDAS - system katalogowania zabytków kultury materialnej

Abstrakt: W artykule zaprezentowano system MIDAS, który służy do katalogowania dóbr kultury materialnej w około 40 instytucjach mających swą siedzibę głównie w Niemczech. Omówiono zagadnienia związane ze specyfiką katalogowania tego typu obiektów a wynikające z różnorodności kryteriów opisu. W Polsce po raz pierwszy znalazł zastosowanie w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego.

Podstawą opieki nad dziedzictwem kulturowym jest jego dokumentacja. Materiał dokumentacyjny posiada tym większą wartość, im większe są możliwości szybkiego odnajdywania zawartych w nim danych oraz ich efektywnej analizy. Cyfrowe bazy danych - przyspieszające wyszukiwanie żądanej informacji - wydają się więc oferować znaczącą pomoc w realizowaniu wszelkich zadań inwentaryzacyjnych.

Zasadnicza trudność związana z przygotowaniem programów umożliwiających opis zjawisk z dziedziny kultury wynika z wielości i różnorodności odnoszących się do nich kryteriów opisu.

Interesującą koncepcję rozwiązania tego problemu zaproponowano w systemie MIDAS (Marburger Administrations, Dokumentations und Administrations-System), zaprojektowanym przez Lutza Heusingera z Bildarchiv Foto Marburg przy Instytucie Historii Sztuki Philipps-Universität Marburg ( http://www.fotomr.uni-marburg.de ).

System wyrósł z potrzeby wykonania wyczerpującego opisu zbiorów fotograficznych, dokumentujących dzieła sztuk plastycznych. Zbiory od dziesięcioleci gromadzone w Foto Marburg liczą obecnie około 1 300 000 fotografii i są przechowywane w fototece o układzie topograficznym. Pierwotnie porządkowano je w katalogach fiszkowych i publikowano w formie mikrofisz, do których odnosiły się sygnatury katalogu. Przeprowadzanie w fototece kwerend, np. pod względem typologicznym lub ikonograficznym, było zatem ze zrozumiałych względów bardzo utrudnione. Rozważania nad sposobem wygodnego przeszukiwania i udostępniania dokumentacji fotograficznej doprowadziło do stworzenia systemu, działającego w oparciu o słownik hierarchiczny, pozwalającego wyczerpująco opisywać następujące encje:

• wszelkiego rodzaju zabytki kultury materialnej,
• stanowiska archeologiczne,
• zespoły urbanistyczne,
• znaki (emblematy, herby, gmerki, punce i inne),
• literaturę i materiały niepublikowane (źródła archiwalne, maszynopisy),
• dokumentację fotograficzną i filmy video,
• warsztaty artystyczne, artystów oraz wszelkie inne osoby i instytucje o charakterze historycznym, w tym instytucje posiadające zbiory własne (muzea, biblioteki, archiwa),
• wydarzenia historyczne (konkursy, wystawy).

typ dokumentu	blk	lit
numer dokumentu	8200	15901503
rodzaj publikacji	8260	przewodnik
autor	8270	Kiełbasa, Antoni
tytuł	8290	Oborniki Śląskie wczoraj i dziś
miejsce wydania	8320	Trzebnica
rok wydania	8324	1985
kod tytułu	8330	Kiełbasa, Oborniki Śląskie, 1985
słowa kluczowe	9970	Oborniki Śląskie
autor notki	9904	Stanicka, Ksenia

typ dokumentu	blk	lit
numer dokumentu	8200	15900001
rodzaj publikacji	8260	artykuł
autor	8270	Zabłocka, Agnieszka
tytuł	8290	Alexisa Langera udział w konkursie na Votivkirche we Wiedniu a koncepcja wrocławskiego kościoła św. Michała Archanioła
tytuł periodyku	8310	Roczniki Sztuki Śląskiej
tom	8316	15
strony	8319	119-127
miejsce wydania	8320	Wrocław
rok wydania	8324	1991
kod tytułu	8330	Zabłocka, Alexisa Langera udział w konkursie, 1991
słowa kluczowe	9970	architektura & Langer, Alexis & Wiedeń & Wrocław &
kod instytucji, w której wykonano notkę	9902	IHSzUWr
autor notki	9904	Pikulska, Daria Dorota

Formularz może być uzupełniany o dalsze niezbędne pola (np. sygnaturę).

Jeżeli struktura opisywanego obiektu jest złożona istnieje możliwość stworzenia dokumentu wielopoziomowego. Sytuację taką przedstawia poniższy opis ilustracji w rękopisie (klasyfikacja ikonograficzna w systemie ICONCLASS - http://iconclass.let.uu.nl )

typ dokumentu	blk	obj
		poziom 1
numer dokumentu	5000	00171867,T
usytuowanie w obiekcie architektonicznym	ob26	umiejscowienie
miejscowość	2664	Sankt Blasien?
określenie obiektu	2690	klasztor
właściciel obiektu	2694	benedyktyni
nazwa obiektu	2700	dawne opactwo benedyktynów Sankt Blasius
język	5710	niemiecki &
		łacina
datowanie	5060	datowanie
datowanie	5064	1736/1756
tytuł	5200	Ortus et occasus monasterii S.Blasii
gatunek sztuki	5220	rzemiosło
określenie obiektu	5230	rękopis
związek z osobą	ob40	fundator
nazwisko osoby	4100	Nimptsch, Paul
materiał podłoża	5280	papier
	blk	poziom 2
numer części dokumentu	5001	00171867,T,001
związek z artystą	ob30	wykonanie
nazwisko artysty	3100	Gumpp, P. Ignatius
zawód artysty	3475	rysownik
tytuł dzieła	5200	Widok klasztoru około roku 1562
gatunek sztuki	5220	rysunek
podgatunek sztuki	5226	rysunek architektoniczny
określenie obiektu	5230	rysunek
ikonografia	5500	11 P 31 51 :
		61 F (SANKT BLASIEN) &
		61 A (1562)
herby obecne?	6690	herb
dokumentacja fotograficzna	8450	fotografia
sygnatura fotografii	8470	LDA Karlsruhe 05199
autor fotografii	8490	Kratt, ?
data wykonania	8494	1923

System "kojarzenia" dokumentów dotyczących różnych encji (np. dokumentu opisującego dzieło z dokumentem zawierającym notkę biograficzną autora, z dokumentem informującym o aktualnym miejscu przechowywania dzieła oraz z notkami bibliograficznymi odpowiedniej literatury) zapewnia z jednej strony szczegółowy opis obiektu, z drugiej powoduje, że dane dotyczące określonego artysty, muzeum czy literatury wprowadzane są tylko raz, a następnie w miarę potrzeb, przywoływane w kontekście różnych dzieł. Przykładowe opracowanie dzieła ilustrują poniższe notki:

1. Notka dotycząca dzieła:

typ dokumentu	blk	obj
numer dokumentu	5000	15900003
związek pomiedzy dziełem i artystą	ob30	autorstwo
nazwisko artysty	3100	Müller, Andreas
datowanie dzieła	5060	datowanie
datowanie dzieła	5064	1870
tytuł dzieła	5200	Madonna w altanie
gatunek sztuki	5220	malarstwo
podgatunek sztuki	5222	malarstwo sztalugowe
określenie obiektu	5230	obraz
materiał malarski	5260	olej
materiał podłoża	5280	płótno
ikonografia	5500	11 F 42 21 & 11 F 42 32
inskrypcje	5650	sygnatura & data powstania
data w inskrypcji	5658	1870
transkrypcja treści	5686	Andr. Müller pinx Ddorf 1870
język inskrypcji	5680	łacina
krój pisma inskrypcji	5682	minuskuła
lokalizacja dzieła	ob26	umiejscowienie
miejscowość	2664	Wrocław
określenie obiektu	2690	kościół (rzymsko-katolicki)
nazwa obiektu	2700	kościół świętego Michała Archanioła
usytuowanie dzieła	2730	kaplica północna między transeptem i prezbiterium
odwołania do innych obiektów	5007	część
numer dokumentu przywoływanego	5008	15900001,T
określenie obiektu przywoływanego	5010	kościół (rzymsko-katolicki)
informacje bibliograficzne	8330	Engelbert, Geschichte, 1941
informacje bibliograficzne	8334	s. 78
dokumentacja fotograficzną	8450	fotografia
sygnatura fotografii	8470	14
właściciel fotografii	8460	Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego
autor fotografii	8490	Kos, Jerzy Krzysztof
kod instytucji, w której wykonano notkę	9902	IHSzUWr
autor notki	9904	Pikulska, Daria Dorota

2. Notka opisująca obiekt architektury, w obrębie którego znajduje się opisywane powyżej dzieło (elementem łączącym są pola 2664-2700):

typ dokumentu	blk	bau
numer dokumentu	2600	15900001
miejscowość	2664	Wrocław
określenie obiektu architektury	2690	kościół (rzymsko-katolicki)
nazwa obiektu architektury	2700	kościół świętego Michała Archanioła
adres obiektu architektury - ulica	2660	Traugutta Romualda
adres obiektu architektury - numer	2661	34
ogólne datowanie	2670	przed 1268
kod instytucji, w której wykonano notkę	9902	IHSzUWr
autor notki	9904	Pikulska, Daria Dorota

3. Skojarzona z dokumentem dzieła notka dotycząca artysty (element łączący - pole 3100):

typu dokumentu	blk	kue
numer dokumentu	3000	00280084
nazwisko artysty	3100	Müller, Andreas
pseudonim artystyczny	3105	Komponiermüller
opcjonalny zapis nazwiska	31nn	Andreas Müller
płeć	3140	m
stan społeczny	3160	mieszczaństwo
rodzaj działalności artystycznej	3162	malarz & rysownik
sprawowane funkcje	3170	Professor Akademii Sztuk Pięknych
kraj, w którym najdłużej działał	3200	Niemcy
inne kraje, w których działał	3210	Włochy
data urodzenia artysty	3270	1831.07.23
miejsce urodzenia artysty	3290	Rettenberg (Kreis Oberallgäu)
data śmierci artysty	3330	1901.12.07
miejsce śmierci	3350	München
informacje bibliograficzne	8330	Thieme-Becker
informacje bibliograficzne	8334	Bd. 25, 1931, S. 219f
kod instytucji, w której wykonano notkę	9902	IHSzUWr
autor notki	9904	Pikulska, Daria Dorota

4. Notatka dotycząca przywoływanej w dokumencie obiektu literatury (elementem łączącym jest pole 8330):

typ dokumentu	blk	lit
numer dokumentu	8200	15900003
autor publikacji	8270	Engelbert, Kurt
tytuł publikacji	8290	Geschichte der Pfarrei St. Michael in Breslau
miejsce wydania	8320	Breslau
rok wydania	8324	1941
kod tytułu (przywoływany w dokumentach innych typów)	8330	Engelbert, Geschichte, 1941
kod instytucji, w której wykonano notkę	9902	IHSzUWr
autor notki	9904	Pikulska, Daria Dorota

Wielość kryteriów opisu i możliwość przeszukiwania zasobów danych po każdym z nich eliminuje faktycznie konieczność stosowania w formularzach słów kluczowych.

System zawiera liczne aspekty redakcyjne i pola umożliwiające stosowanie swobodnego opisu oraz "podpinanie" do notek wszelkiego rodzaju materiałów dokumentacyjnych.

W standarcie MIDAS współpracuje obecnie około 40 instytucji, w tym muzea, urzędy konserwatorskie, instytuty historii sztuki, biblioteki, głównie z terenu Niemiec, ale także Austrii, Czech, Holandii, Szwajcarii i Włoch. Informacje wprowadzane do bazy w poszczególnych ośrodkach są - jeżeli to konieczne - tłumaczone na język niemiecki - i przesyłane do Marburga, współtworząc centralny bank danych o sztuce europejskiej. Dotychczas zgromadzono około 450 000 not katalogowych, opisujących dzieła malarstwa, rzeźby, rzemiosła i architektury oraz liczne zabytki rękopiśmiennictwa. Współpraca odbywa się w ramach programu DISCUS (Digitales Informations-System fuer Kunst- und Sozialgeschichte) finansowanego przez Volkswagen Stiftung. Efekty wybranych prac badawczych publikowane są także samodzielnie na płytach CD (seria DISCUS wydawnictwa K. G. Saur - http://www.saur.de )

MIDAS został zastosowany w Polsce po raz pierwszy w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego. Pracę rozpoczęto w niemieckim programie HIDA (Hierarchischer Dokumentadministrator firmy "startext" z Bonn). Obecnie na ukończeniu jest polska aplikacja działająca w bazie danych Access, całkowicie kompatybilna z programem HIDA i umożliwiająca dalszą wymianę danych z partnerami z innych ośrodków badawczych. W latach 1996-1999 pod opieką merytoryczną prof. Zofii Ostrowskiej-Kębłowskiej i prof. Mieczysława Zlata zrealizowano trzy obszerne programy badawcze: "Kamienna rzeźba gotycka na Śląsku w latach 1400-1520" (prowadzenie dr Romuald Kaczmarek), "Wybrane dzieła architektury świeckiej na Śląsku w latach 1570-1650" (prowadzenie mgr Piotr Oszczanowski) i "Sztuka religijna Wrocławia w latach 1820-1918" (prowadzenie dr Agnieszka Zabłocka-Kos i mgr Joanna Lubos-Kozieł). Oprócz dzieł takich jak obrazy, rzeźby, sprzęty liturgiczne (kazalnice, ołtarze, konfesjonały, chrzcielnice itp.), kościoły i kaplice, zamki, dwory, budynki użyteczności publicznej, elementy wystroju architektonicznego (fryzy, gzymsy, kapitele) i wyposażenia (meble), opisują one strukturę administracyjną Śląska, literaturę i materiały nie publikowane dotyczące sztuki śląskiej, sylwetki autorów i fundatorów dzieł oraz herby szlachty śląskiej. Z powodu niedostatków sprzętowych zrezygnowano czasowo z digitalizacji zdjęć, którymi ilustrowany jest każde dzieło. Są one jednak na bieżąco wykonywane i przechowywane w fototece, do której szczegółowe odsyłacze zawierają dokumenty bazy.

Z danych w języku polskim i zdjęć skorzystać można siedzibie Instytutu Historii Sztuki UWr, dane w tłumaczeniu na język niemieckim udostępniane są na serwerze Foto Marburg ( http://www.fotomr.uni-marburg.de/testdb-set.htm ).