Informatyka w Bibliotece Śląskiej - aspekty techniczne

Techniczną podstawę struktury informatycznej biblioteki stanowi sieć komputerowa o przepustowości 100 Mb/s oparta na urządzeniach aktywnych 3Com. Posiada ona blisko 300 punktów logicznych i jest zabezpieczona przed wahaniami i zanikiem napięcia zasilaczem awaryjnym, zapewniającym podtrzymanie przez minimum 20 min. System ten ponadto, w razie dłuższej awarii, może zlecić komputerowi centralnemu łagodne zakończenie pracy systemu.

Sieć lokalna biblioteki jest włączona do Internetu łączem o przepustowości 10Mb/s i jest częścią sieci POL-34, łączącej ośrodki akademickie kraju.

Centralną maszyną systemu informatycznego jest komputer SUN Enterprise 3500 wyposażony w dużej pojemności macierz dyskową, 2 procesory SPARC i 2 GB pamięci RAM, z systemem operacyjnym Solaris 2.6 i oprogramowaniem baz PROGRESS Enterprise Server 8.3 Dodatkowym, zapasowym komputerem jest SUN Sparc 1000.

W sieci biblioteki pracuje także 5 innych serwerów udostępniających usługi: e-mail, IRC, synchronizacji czasu, www, wydruków sieciowych, profilowania komputerów PC dla czytelników, systemu księgowego. Istotnym elementem sieci jest komputer filtrujący połączenia do i z internetu, tzw. firewall, chroniący w ten sposób zasoby biblioteki.

Użytkownicy biblioteki mają do dyspozycji: 75 terminali, 170 komputerów PC, wyposażonych w pakiety oprogramowania internetowego i biurowego Office97, 90 drukarek różnych typów, 35 czytników kodów kreskowych. Dla czytelników dostępnych jest łącznie 75 terminali i komputerów osobistych, z których mogą przeglądać bazę biblioteczną i zamawiać książki. Posiadane przez bibliotekę licencje pozwalają a korzystanie z elektronicznego katalogu 230 jednoczesnym użytkownikom.

Zasoby biblioteki dostępne dla czytelników są rozszerzone dzięki możliwość korzystania z baz danych publikowanych na CD-ROMach, a rozpowszechnianych w sieci za pomocą macierzowego serwera CDROM o pojemności 200 płyt.

Obsługę biblioteki w zakresie opracowania, informacji księgozbiorze, wypożyczeń i udostępnień zapewnia PROLIB - system zarządzania biblioteką, którego moduł OPAC jest dostępny także dla czytelnika zdalnego poprzez usługę telnet i WWW. Zapewnia on prócz klasycznych informacji o książce takie możliwości jak sprawdzenie miejsca, stanu książki, jej wypożyczenie oraz rezerwację.

Istotnym i nowatorskim dopełnieniem systemu komputerowego Biblioteki Śląskiej jest zautomatyzowany system wypożyczania książek (magazyn wysokiego składowania), którego projekt oparto m.in. na rozwiązaniach automatycznej obsługi magazynów i dostarczania części na taśmę produkcyjną w montowniach samochodów i sprzętu AGD. Jego pojemność według założeń wynosi 650 tys. woluminów, jednakże z powodzeniem pomieści on nieco ponad 700 tys. woluminów, tj. połowę obecnych zbiorów biblioteki. Magazynem zarządza system LIBROMAG, którego zadaniem jest fizyczna lokalizacja książki i sterowanie pracą elementów automatycznych, tj. robotów i transportera rolkowego.

Książki są przechowywane w wydzielonych sekcjach obsługiwanych przez 5 robotów-układarek. Podział magazynu na sekcje ułatwia także utrzymanie optymalnych warunków przechowywania zbiorów, tj. właściwej temperatury i wilgotności powietrza. Łączność pomiędzy systemami bibliotecznej bazy danych a LIBROMAGiem zapewnia POMOST oparty na dedykowanym protokole komunikacyjnej bazy danych system wymiany komunikatów o operacjach na książkach w magazynie.

Operacja wypożyczenia książki jest zatem dokonywana kolejno przez trzy systemy. Mogą one elastycznie reagować na ewentualne zakłócenia pracy, poprzez zastosowanie buforowania zadań, które w danym momencie nie mogą być wykonane przez program etapu następnego, bądź automatykę. System umożliwia określenie akualnego statusu książki: wypożyczona, wypożyczenie realizowane, zwrot realizowany, udostępniona, itp. Dostarczenie książki do czytelnika dokonuje się poprzez TELELIFT system mechanicznego transportu książki do miejsc wypożyczeń i udostępnienia. Dzięki niemu czas podróży książki między najbardziej oddalonymi punktami biblioteki wynosi ok. 2 minut.

Proces wypożyczenia książki z magazynu automatycznego jest następujący:

1. wybór pozycji w bazie danych PROLIB (OPAC) - wykonuje czytelnik,
2. wysłanie zamówienia (elektronicznego) z terminala ze wskazaniem miejsca dostarczenia książki (wypożyczalnia, czytelnia) - wykonuje czytelnik,
3. przesłanie zamówienia (zawierającego m. in. unikalny identyfikator książki) do systemu magazynu automatycznego przez system POMOST,
4. przełożenie identyfikatora książki na dane o fizycznym jej położeniu w magazynie przez system LIBROMAG,
5. fizyczne wyniesienie skrzynki z książką przez układarkę-robota na transporter rolkowy i wprowadzenie jej na stację pobierania przez system LIBROMAG,
6. rejestracja wypożyczenia książki z magazynu na stacji pobierania wykonuje pracownik obsługi magazynu,
7. dostarczenie książki do miejsca wskazanego przez czytelnika system mechanicznego transportu książki (TELELIFT),
8. rejestracja udostępnienia książki czytelnikowi dokonywana przez bibliotekarza.

Aktualnie średni czas realizacji tej sekwencji wynosi ok. 12 minut i, dzięki wbudowanymw oprogramowanie funkcjom optymalizującym, może ulec jeszcze pewnemu skróceniu.

W przypadku książek przechowywanych poza magazynem automatycznym, po zamówieniu wysłanym przez czytelnika, system komputerowy na podstawie kodu lokalizacji książki drukuje rewers w odpowiednim magazynie. Na jego podstawie pracownik magazynu wyszukuje pozycję i po rejestracji wydania z magazynu za pomocą czytnika kodów kreskowych, przesyła książkę do miejsca docelowego teleliftem.

Warto podkreślić, że infrastruktura informatyczna Biblioteki Śląskiej jest systemem otwartym w wielu płaszczyznach. Czynnikami, które to umożliwiają są: zachowanie rezerw pod względem mocy obliczeniowej serwerów centralnych, modułowość zastosowanego oprogramowania informatyczny opis nowego fragmentu biblioteki może zostać dokonany bez ingerencji w oprogramowanie już pracujące, oparcie sieci lokalnej na oprogramowaniu TCP/IP naturalnie włącza zasoby biblioteki w światowy obieg informacji i pozwala ponadto na lokalne wykorzystanie usług internetowych, czyli budowę intranetu).