Halina Brzezińska-Stec
Biblioteka Główna Uniwersytetu w Białymstoku

Bazy danych na dyskach optycznych w Bibliotece Głównej Uniwersytetu w Białymstoku

Od momentu pojawienia się CD-ROM-ów w 1985 roku oceny ich przydatności wahały się od postrzegania ich jako rewolucyjnego sposobu przechowywania informacji do prognoz, że technologia ta popadnie wkrótce w zapomnienie, bądź w najlepszym razie, będzie traktowana równie marginalnie jak mikrofisze czy kserokopie. Obserwacje rynku CD-ROM-ów oraz ich zastosowań wskazują jednak na ich znaczną przydatność i wzrastające zapotrzebowanie, czego dowodem jest stały wzrost liczby tytułów, producentów i dystrybutorów. Bazy dostępne w tej postaci służą nie tylko użytkownikom poszukującym nowych źródeł informacji, ale wspomagają również prace biblioteczne (katalogowanie, gromadzenie, opracowanie czasopism). Do zalet CD-ROM-ów należy niewątpliwie również niski koszt zakupu (np. w prenumeracie) i znacznie tańsze przechowywanie niż tradycyjnych nośników papierowych, mniejsze koszty wyszukiwania, gdyż w przeciwieństwie do np. komercyjnych serwisów informacyjnych nie obowiązują opłaty za połączenia. Dyski są odporne na zniszczenie, a ich pojemność jest równoważna 200 tys. stron formatu A4 lub 400 dyskietek o dużej gęstości, małe bazy mieszczą się więc na jednym krążku. Możliwość udostępniania CD-ROM-ów w sieci (czego nie zakładano w początkowej fazie rozwoju tej technologii), pozwala na jednoczesne korzystanie z baz wielu użytkownikom, ograniczając do minimum liczbę osób mających do czynienia z dyskami, zabezpiecza programy oraz dane i jest bardziej ekonomiczna niż tworzenie poszczególnych stanowisk.
W Polsce dopiero w latach dziewięćdziesiątych dokonał się przełom w dziedzinie wykorzystania elektronicznych źródeł informacji.

Biblioteki uczelniane funkcjonują w środowisku akademickim, permanentnie zainteresowanym nowymi możliwościami dostępu do aktualnych źródeł informacji, toteż sprawą niezwykle ważną staje się umiejętność odpowiedniego przedstawiania, a tym samym promowania wybranych przez Bibliotekę serwisów informacyjnych lub baz danych na CD-ROM-ach. Oczekiwania użytkowników z jednej strony, zaś liczne innowacje w technologii komputerowej, z drugiej - powodują, że udostępnianie informacji w formie elektronicznej zmienia się bardzo szybko.

Oddział Informacji Naukowej Biblioteki Głównej Uniwersytetu w Białymstoku w obecnej postaci (tj. połączony z Oddziałem Katalogów) funkcjonuje od 1.11.1999 roku. Jego reorganizacja jest konsekwencją zmian zachodzących w strukturze funkcjonowania Biblioteki Głównej, dostosowywanej do realizacji zadań w nowym gmachu bibliotecznym.

Dotacje KBN, przyznawane poprzez MEN bibliotekom uczelnianym od 1991 roku na działalność ogólnotechniczną DOT w celu dofinansowywania zakupu zautomatyzowanych systemów bibliotecznych i komputerowych nośników informacji, umożliwiły w 1994 roku zaprenumerowanie pierwszych zagranicznych baz bibliograficznych na CD-ROM-ach. Aby zapewnić użytkownikom jak najszerszy dostęp do bieżącej światowej informacji naukowej, w latach następnych zwiększono liczbę subskrybowanych tytułów. W 1999 roku Oddział Informacji Naukowej posiadał 12 baz bibliograficznych i 7 baz pełnotekstowych: encyklopedie, słowniki i inne, np. Teki Dworzaczka - bazę wydawaną przez Bibliotekę Kórnicką PAN, zawierającą materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV-XX wieku. W posiadaniu Oddziału znajdują się również wersje "demo" niektórych baz ofiarowanych przez ich dystrybutorów i producentów (np. European Journal of Biochemistry, The World of CD-ROM, Arts & Humanities Citation Index). Zakresem tematycznym obejmują one prawie wszystkie dyscypliny wiedzy uprawiane w uczelni, przy czym dominują bazy bibliograficzne z dziedzin humanistycznych.

Należą do nich :

Humanites Abstracts - zawiera opisy bibliograficzne artykułów i recenzji ok. 465 światowych czasopism humanistycznych (głównie anglojęzycznych). Od stycznia 1994 roku baza podaje również abstrakty artykułów i recenzji książek z zakresu: archeologii, dramatu, filmu, filozofii, folkloru, historii, językoznawstwa, muzyki, prasoznawstwa i środków masowego przekazu, religioznawstwa i teologii oraz sztuk pięknych.

ERIC jest jedną z najbardziej wykorzystywanych baz w świecie, obejmuje informacje o amerykańskich badaniach naukowych oraz streszczenia czasopiśmiennictwa z zakresu edukacji i pedagogiki; uwzględnia 775 czasopism. W 1993 roku baza została rozszerzona o przeglądowe opisy wybranych tematów.

EDUCATION INDEX - indeks opisów bibliograficznych dokumentów z zakresu edukacji (wszystkie poziomy nauczania - od przedszkola po uniwersytet) ; obejmuje 400 międzynarodowych czasopism, prac monograficznych i innych wydawnictw poświęconych pedagogice. Gromadzony jest na bieżąco od 1994 roku.

Popline - baza z abstraktami dotyczącymi populacji, planowania rodziny i związanych z tym aspektów opieki zdrowotnej i prawa. Rejestruje artykuły z czasopism, monografie, niepublikowane raporty z badań od roku 1827. Powstaje w ramach współpracy uniwersytetów w Princeton, Columbii i Północnej Karolinie. Prenumerowana od 1995 roku.

Inne bazy to :

ECONLIT - wydawana przez American Economic Society. Zawiera opisy bibliograficzne i wybrane abstrakty ze światowej naukowej literatury ekonomicznej w aspekcie historycznym, teoretycznym i praktycznym. Baza jest odpowiednikiem drukowanej publikacji Journal of Economic Literature i Index of Economic Articles in Journals and Collective Works. Zawiera opisy z lat 1969-1993. Oparta na ok. 400 czasopismach z takich dziedzin, jak: biznes, ekonomia, finanse, handel zagraniczny, przemysł, zasoby naturalne, statystyka, problemy dobrobytu.

ECODISC - dotyczy nauk ekologicznych - elektroniczna wersja Ecological Abstarcts. Rejestruje piśmiennictwo z 2000 czasopism, książek, materiałów konferencyjnych.

Sociological Abstracts (poprzednio Sociofile) i Social Sciences Abstracts - bazy z nauk społecznych.
Sociological Abstracts jest podstawowym źródłem wiadomości o najnowszych badaniach z zakresu socjologii i związanych z nią nauk społecznych. Baza zawiera informacje z ponad 2600 międzynarodowych periodyków, materiałów konferencyjnych, książek i rozpraw naukowych. Od 1974 roku dołączono abstrakty. Integralną jej część stanowi Social Planning Policy and Development (SOPODA) - zestawienie literatury dotyczącej zagadnień przemocy, nadużyć, edukacji, środowiska itp.

Social Science Abstracts - rejestruje dane bibliograficzne z abstraktami na podstawie 415 anglojęzycznych czasopism ze szczególnym uwzględnieniem piśmiennictwa amerykańskiego. Bardzo obszerne wyciągi (od 50 do 300 słów) stanowią niezastąpione źródło informacji z zakresu socjologii.

Applied Science & Technology Index - wielodziedzinowa baza danych zawierającą informację z nauk technicznych. Opracowywana na podstawie ok. 600 tytułów czasopism. Obejmuje: astronautykę, aeronautykę, lotnictwo, chemię, informatykę, komputery, konstrukcje budowlane, konstrukcje przemysłowe, energetykę, inżynierię, geologię, mechanikę, maszyny przemysłowe, budownictwo morskie, oceanografię, matematykę, fizykę, metalurgię, robotykę, telekomunikację, transport itp. Istotną wadą jest brak abstraktów, korzystając z bazy otrzymujemy jedynie pełne dane bibliograficzne. Za główną zaletę uznać należy szeroki zakres tematyczny i comiesięczną aktualizację, dającą możliwość bieżącego śledzenia fachowej literatury.

Index to Legal Periodicals & Books - zawiera dane z 620 prawniczych czasopism, materiałów instytutów i organizacji prawnych, publikacji uniwersyteckich i rządowych, przeglądów prawniczych. Dotyczy wielu krajów m. in.: USA, Puerto Rico, Wielkiej Brytanii, Kanady, Australii i Nowej Zelandii. Główne tematy to: bankowość, ochrona środowiska, prawo pracy, prawo publiczne, polityka, prawo podatkowe i majątkowe.

BIOCHEMISTRY & BIOPHYSICS CITATION INDEX - najważniejsze źródło informacji bibliograficznej z zakresu najnowszych publikacji naukowych z wszystkich dziedzin biochemii i biofizyki; uaktualniana co miesiąc baza indeksuje pozycje z czasopism, książek i materiałów konferencyjnych. Oddział dysponuje dyskami z danymi bibliograficznymi za lata 1992 i 1994 (dane bieżące - Biblioteka Instytutu Chemii).

Z baz pełnotekstowych na uwagę zasługują:

Encyclopedia BRITANNICA - elektroniczna wersja znanej angielskiej encyklopedii zawierającej ponad 65 000 haseł. Edycja z 1995 roku.

Encyklopedia multimedialna PWN - zawierająca ponad 36 000 haseł wzbogaconych o rysunki, zdjęcia, animacje, mapy, nagrania oraz obiekty interaktywne (wykresy, modele, mapy statystyczne).

The 1995 GROLIERS MULTIMEDIA ENCYCLOPEDIA - multimedialna wersja "Groliers Academic American Encyclopedia". Dysk zawiera komplet 21 tomów Amerykańskiej Akademickiej Encyklopedii i mieści ponad 33 000 haseł z dziedziny nauki, historii świata, sztuki, jak również tysiące ilustracji i fotografii oraz map. Niektórym hasłom towarzyszą nagrania dźwiękowe i sekwencje video.

THE HUTCHINSON ENCYCLOPEDIA - pierwsza brytyjska encyklopedia na CD-ROM, prezentująca ok. 1,5 mln haseł. Wydanie z 1992 roku.

RANDOM HOUSE UNABRIDGED DICTIONARY - ogólny słownik języka angielskiego, zawierający ok. 315 000 haseł.

Słownik Języka Polskiego, pod red. W. Doroszewskiego (pierwodruk 1958-1969). Wersja elektroniczna zamieszcza wszystkie artykuły hasłowe słownika, przy czym suplement jest scalony z częścią główną, a poprawki i uzupełnienia zawarte w erratach są łatwo dostępne z haseł, do których się odnoszą.

Dużą popularnością wśród pracowników naukowych cieszy się ULRICH'S Plus i Przewodnik Bibliograficzny.

ULRICH'S PLUS jest CD-ROM-ową wersją wydawnictwa drukowanego Ulrich's Plus Periodical Index. Baza rejestruje szczegółowe informacje dotyczące wydawnictw ciągłych z całego świata. Daje możliwość przeszukiwania w międzynarodowym wykazie czasopism i wydawnictw seryjnych, sporządzanym i aktualizowanym kwartalnie przez wydawnictwo Bowker. Zawartość bazy to opisy bibliograficzne ok. 170 000 czasopism, które ukazują się lub ukazywały się na świecie. Zakres chronologiczny wydania zakupionego przez Bibliotekę obejmuje lata 1986- 1992.

Przewodnik Bibliograficzny za lata 1986-1994. Zawiera 97 800 opisów bibliograficznych druków zwartych i zbiorów specjalnych wydanych na terenie Polski. Są to dokumenty z tekstem słownym (książki, mapy, ryciny, nuty).

Niektóre biblioteki wydziałowe i instytutowe, reprezentujące nauki ścisłe, posiadają bazy danych odpowiadające ich specjalizacji, (np. przekazaliśmy Bibliotece Instytutu Chemii bazę BIOCHEMISTRY & BIOPHYSICS CITATION INDEX).

Obecnie z baz na CD-ROM-ach można korzystać tylko w informatorium, posiadającym dwa dostosowane do tego celu stanowiska. W przyszłości planuje się znaczne ich zwiększenie, a także udostępnianie baz w sieci lokalnej. Liczba stanowisk i baz uzależniona jest od wielu czynników, ale przede wszystkim od kosztów zakupów CD-ROM-ów i możliwości finansowych uczelni. Wszystkie bazy stanowią własność Biblioteki. Wersje "demo", czyli reklamowe, będące zazwyczaj darami różnych firm, są niepełne, dlatego ich przydatność jest ograniczona.

Wszyscy zainteresowani mogą korzystać z baz danych na CD-ROM-ach znajdujących się w Oddziale. Właściwą ich obsługę zapewniają dyżurni bibliotekarze. Wśród użytkowników przeważają pracownicy naukowi i doktoranci. Studenci - zwłaszcza kierunków ścisłych - sięgają do nich znacznie rzadziej. Największe trudności sprawia wstępne rozpoznanie oprogramowania i zapoznanie się z procedurami wyszukiwania. Odczuwany jest brak ogólnie dostępnych i zrozumiałych nawet dla laika, a przy tym szczegółowych instrukcji posługiwania się bazami.

Barierą ciągle podstawową jest jednak niedostateczna znajomość języków obcych, w szczególności angielskiego. Nakłada się na to wyraźnie odczuwalny brak publikacji na CD-ROM-ach w rodzimym języku, a także znacznie ograniczona wiedza użytkowników o możliwościach i zbiorach Biblioteki.

Wszystko to sprawia, że zainteresowanie bazami danych na CD-ROM-ach i stopień ich wykorzystania jest stosunkowo niewielki. By zmienić tę sytuację, zainicjowano ostatnio szeroko zakrojoną kampanię reklamową i promocyjną, a także przygotowano odpowiednio stronę WWW BG.

W najbliższej przyszłości podjęte zostaną następujące działania:

1. Telefoniczne powiadamianie wybranych jednostek organizacyjnych uczelni o nowo zakupionej lub zaprenumerowanej bazie danych.
2. Wysyłanie pisemnych informacji do zespołów naukowych i badawczych wraz z krótką instrukcją i wydrukiem najciekawszych pozycji bibliograficznych z zakresu reprezentowanych przez nie dziedzin wiedzy.
3. Zapraszanie pracowników naukowych uczelni na pokazy i promocje wybranych baz.
4. Szkolenie użytkowników, zwłaszcza studentów starszych roczników i nauczycieli akademickich.
5. Wprowadzenie tematyki dotyczącej CD-ROM-ów do przysposobienia bibliotecznego studentów I roku (z demonstracją wybranej bazy w zależności od kierunku studiów).
6. Powiadamianie pocztą elektroniczną o nowych nabytkach użytkowników zainteresowanych taką formą kontaktu.

Jednocześnie planuje się wprowadzenie nowej usługi, polegającej na przesyłaniu zestawień bibliograficznych opracowanych na podstawie bibliograficznych baz danych na konkretne zamówienia kierowane do Oddziału Informacji Naukowej pocztą elektroniczną.

Bibliografia:

1. Machalska-Garbacz A., Krawczyk J. : Bazy danych na dyskach optycznych w Bibliotece Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Prakt. Teor. Infor. 1995 nr 2 s. [26] - 30.
2. Nowak E. J. : Wykorzystywanie nowych źródeł informacji w bibliotece uniwersyteckiej. Prakt. Teor. Infor. 1997 nr 4 s. 7 - 13.
3. Nowak E. J. : Jeszcze o informacji w formie elektronicznej na przykładzie Biblioteki Głównej UMK w Toruniu. Prakt. Teor. Infor. 1998 nr 1 s. 19 - 23.
4. Petrović E. : Wykorzystanie baz danych na CD-ROM w wybranych bibliotekach i innych i instytucjach warszawskich. Zag. Infor. Nauk. 1994 nr 1-2 s. 59 - 78.

EBIB 6/2000 (14).
Halina Brzezińska-Stec: Bazy danych na dyskach optycznych w Bibliotece Głównej Uniwersytetu w Białymstoku
www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/stec.html